Yannis Demou: "Skies Siopis" (vivliokritiki tou Yanni Stathatou)

Γιάννης Σταθάτος
ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΟΥ: ΣΚΙΕΣ ΣΙΩΠΗΣ
Εκδόσεις Άπειρον, Αθήνα 2003.

Η δραματική ένταση μιας φωτογραφίας εξαρτάται από τις προθέσεις και την αντιμετώπιση του εκάστοτε φωτογράφου. Ορισμένοι φωτογράφοι δραματοποιούν και τα πιο ανώδυνα θέματα, ενώ άλλοι πάλι ειδικεύονται στους χαμηλούς συναισθηματικούς τόνους, σε βαθμό να φωτογραφίζουν για παράδειγμα ομαδικούς τάφους με την ίδια απάθεια που θα παρουσίαζαν ένα χωράφι με πατάτες. Ο Γιάννης Δήμου αποφεύγει και τα δύο αυτά άκρα, επιλέγοντας αντιθέτως μία κάπως παράδοξη μέση οδό: στις Σκιές Σιωπής χειρίζεται θέματα αρκούντως δραματικά, τα οποία όμως ερμηνεύει με αποστασιοποιημένη καλαισθησία.
     Ο Δήμου, ιδρυτικό μέλος του Φωτογραφικού Κέντρου Αθηνών και πρωτεργάτης της Νέας Ελληνικής Φωτογραφίας, ήταν ο πρώτος Έλληνας φωτογράφος της γενιάς του που έγινε γνωστός στο εξωτερικό, κυρίως χάρις στα Πανηγύρια που εξέθεσε με επιτυχία στις Διεθνείς Φωτογραφικές Συναντήσεις της 'Αρλ, στην Primavera Fotografica της Βαρκελώνης και στο Photographers' Gallery του Λονδίνου. Προς τα τέλη της δεκαετίας του ογδόντα ίδρυσε το πρακτορείο Άπειρον, που αντιπροσωπεύει μεταξύ άλλων και τη Magnum, ενώ στα μέσα της επόμενης δεκαετίας χρημάτισε διευθυντής του νεοσύστατου τότε Φωτογραφικού Κέντρου Σκοπέλου. Οι Σκιές Σιωπής, που δημοσιεύονται ταυτόχρονα στην Ελλάδα, τη Γαλλία την Ιταλία και την Αγγλία, είναι και η πρώτη του μεγάλη μονογραφική δημοσίευση? συμπεριλαμβάνει εργασίες της περιόδου 1975-1997, παρουσιάζοντάς τις όχι θεματικά ή χρονολογικά, αλλά με τη μορφή σύντομων άτιτλων ενοτήτων.
     Παρά την παρουσία μίας-δύο φωτογραφιών από την Τουρκία και λίγων ακόμα από την Αλβανία, το θέμα του Δήμου είναι η Ελλάδα - πρόκειται όμως για μια πολύ ιδιαίτερη και κάθε άλλο παρά χαρακτηριστική αντιμετώπιση της Ελλάδας, εστιασμένη σε μικρό αριθμό εξωτικών χώρων και καταστάσεων. Ανάμεσά τους, η Τήνος και οι προσκυνητές της, οι αναστενάρηδες της Θράκης, οι μοιρολογήτρες της Μάνης και οι κυράδες του απομονωμένου χωριού Όλυμπος της Καρπάθου, με τις παραδοσιακές ενδυμασίες που φορούν από την εποχή του Constantine Manos. Εικονογραφώντας μερικές από τις πιο παράδοξες εκδηλώσεις της Ορθοδοξίας, θα μπορούσαν να εκληφθούν ως επισφράγιση της παλιάς ρήσης σύμφωνα με την οποία το θρησκευτικό ένστικτο των νεοελλήνων διανοητικά μεν ρέπει προς τον σκεπτικισμό, ιδιοσυγκρασιακά δε προς τη δεισιδαιμονία.
     Με την πρώτη ματιά, οι περισσότερες φωτογραφίες του λευκώματος φαίνονται χαοτικές, χωρισμένες σε ζώνες πυκνής σκιάς και εκτυφλωτικού φωτός μέσα από τις οποίες προβάλλουν ακρωτηριασμένες και ανήσυχες φιγούρες, ή οι παραμορφωμένες μορφές κεραυνοβολημένων δένδρων. Ένας μικρός αριθμός από πιο ήρεμες, αρχιτεκτονημένες εικόνες λειτουργούν σαν σημεία στίξης? στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνονται όλες σχεδόν οι κάθετες συνθέσεις, όπως αυτή που παρουσιάζει ένα τεράστιο εικόνισμα της Παναγίας να αιωρείται ανέμελα κατά μήκος κάποιου σοβατισμένου τοίχου στους στιβαρούς ώμους ενώς σχεδόν άφαντου διακόνου.
     Πάνω από το λεύκωμα πλανάται η μνημειώδης σκιά του Josef Koudelka, του φωτογράφου που επηρέασε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον τον Δήμου, όχι μόνο ως δάσκαλος και μυητής, αλλά και ως φίλος και συνάδελφος? το όνομά του μνημονεύεται εξάλλου στις ευχαριστίες του βιβλίου μαζί με τους Willy Ronis και Constantine Manos, μέλη και οι τρεις του πρακτορείου Magnum. Η επίδρασή του είναι ιδιαιτέρως αισθητή στην επιλογή των θεμάτων (περιθωριακές ή στα πρόθυρα της εξαφάνισης κοινωνικές ομάδες, η επιβίωση λαϊκών εθίμων, η μαγεία και η δεισιδαιμονία) και στον τρόπο με τον οποίο τα αντιμετωπίζει, πηγαίνει όμως πολύ πιο βαθιά: ο Δήμου έχει αφομοιώσει την εικονογραφία της πρώτης περιόδου του Koudelka και προπάντων εκείνης της κλασσικής πλέον συλλογής Τσιγγάνοι σε τέτοιο βαθμό που ορισμένες φωτογραφίες του σχεδόν αποτελούν σχόλια ή παραλλαγές πάνω σ' αυτές του αινιγματικού Τσέχου. Συναντάμε την ίδια αίσθηση του μοιραίου και τα ίδια περάσματα από το σκοτάδι προς το φως και αντιστρόφως, σαν παράθυρα ανοιγμένα ξαφνικά στη μυστηριώδη ζωή αγνώστων ξένων.
     Υπάρχουν όμως και αξιοσημείωτες διαφορές. Ο Koudelka, προπάντων τη δεκαετία του 1960, υπήρξε μεγαλοφυής φωτογράφος με πηγαίο και εκ πρώτης όψεως καθαρά ενστικτώδες ταλέντο. Όπως και να έχει, οι φωτογραφίες του της εποχής εκείνης μοιάζουν ανεπιτήδευτες και αυθόρμητες, έχουν όμως μια αμεσότητα που διαψεύδει τη φαινομενική τους αφέλεια και τυχαία δήθεν δομή. Επιπλέον, όσο και αν η καταγωγή του ήταν διαφορετική από αυτή των ομάδων που φωτογράφιζε, εντούτοις ήταν συναισθηματικά δεμένος μαζί τους? φωτογράφιζε άτομα που γνώριζε προσωπικά και που του είχαν εμπιστοσύνη, όπως επιβεβαιώνει το γεγονός ότι πολύ συχνά κατέγραφε ιδιωτικούς εσωτερικούς χώρους. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως μας πληροφορεί η Anna Farova, ο Koudelka "κατέβαλε συνεχείς προσπάθειες να τους γνωρίσει καλύτερα, σε βάθος, ώστε να συνάψει ισχυρούς δεσμούς". Τα πορτραίτα του, αν και ανώνυμα, είναι αναμφισβήτητα απεικονίσεις συγκεκριμένων και διαφοροποιημένων ατόμων.
     Ο Δήμου, από την άλλη μεριά, είναι επιτηδευμένος φωτογράφος, κάθε εικόνα του οποίου είναι απόρροια προσεχτικής και συνειδητής σύνθεσης, ενώ αντιμετωπίζει το θέμα του σαν σπλαχνικός αλλά ουσιαστικά αμέτοχος παρατηρητής. Το αποτέλεσμα είναι ο αναγνώστης με τη σειρά του να αισθάνεται συναισθηματικά αποκομμένος από τις φωτογραφίες και τις σκηνές που απεικονίζουν. Οι εικονιζόμενοι εξάλλου σπανίως αποκτούν ξεχωριστή προσωπικότητα? συνήθως παραμένουν σκοτεινές σιλουέτες που αποφεύγουν ή δεν ανταποδίδουν το βλέμμα του φακού.
     Κατά βάθος, οι πρωταγωνιστές των φωτογραφιών του Δήμου είναι ηθοποιοί απορροφημένοι από κάποιο σκοτεινό και άγνωστο δράμα. Το εισαγωγικό κείμενο του Finn Thrane, διευθυντού του Μουσείου Φωτογραφίας της Δανίας, σωστά τιτλοφορείται "Πρώιμο Θέατρο" και ορθώς αναγνωρίζει την παρουσία αλληγορίας και θεατρικής ψευδαίσθησης στο έργο του Δήμου? αναπόφευκτα όμως, η αλληγορία καλλιεργείται εις βάρος της ατομικότητας. Μονάχα τα πολύ μικρά παιδιά καταφέρνουν να ξεφύγουν από την επίμονη μυθοποιία του Δήμου: το αγοράκι που γέρνει σχεδόν ανάσκελα και μορφάζει ανάμεσα στις τρεις σεβάσμιες γριές στην Κάρπαθο, το κοριτσάκι που περνάει ψύχραιμα μπροστά από την έρπουσα προσκυνήτρια στην Τήνο και το παιδί που αντιμετωπίζει ατάραχα τη γριά με το απειλητικά σηκωμένο μπαστούνι είναι ολοζώντανοι χαρακτήρες, σκιαγραφημένοι σε ένα φόντο ανωνύμων και αδιαμορφωποίητων ενηλίκων.
     Ο αναγνώστης πιθανώς θα απορήσει με το γεγονός ότι ενώ η μεγάλη πλειοψηφία των φωτογραφιών του βιβλίου είναι οριζόντιες, όλες σχεδόν έχουν τυπωθεί σε δισέλιδα σαλόνια - επιλογή, καθώς φαίνεται, του ίδιου του φωτογράφου και όχι κάποιου αναίσθητου σχεδιαστή. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται συνεχώς η εντύπωση πως κάποιο μέρος της φωτογραφίας χάνεται μέσα στο κεντρικό αυλάκι, ενώ στην πράξη συχνά η μία φωτογραφία μοιάζει να τέμνεται σε δύο διαφορετικές. Με εξαίρεση τη σχεδιαστική αυτή εκκεντρικότητα, οι Σκιές Σιωπής αποτελούν υπόδειγμα φωτογραφικού λευκώματος υψηλών προδιαγραφών.
     Για το Άρη Μαραγκόπουλο, που συνέταξε τον μεταφυσικού ύφους επίλογο, "ένας αβάσταχτος πόνος διατρέχει όλες τις φωτογραφίες", ομολογώ όμως ότι δεν μου έδωσαν τέτοια εντύπωση. Υπάρχουν οπωσδήποτε ορισμένες πιο οδυνηρές σκηνές, όπως η φωτογραφία του καθυστερημένου του χωριού που παρακολουθεί από τις σκιές κάποιο γλέντι ή πανηγύρι - η γνωστικότητα όμως του Δήμου τις μετατρέπει σε έντεχνες φωτογραφικές εικόνες, επιτηδευμένα πολιτισμικά τεχνουργήματα που παίρνουν τη θέση τους στην εικονική παράδοση της Δυτικής τέχνης, όπως εξάλλου επιβεβαιώνουν οι αναφορές του Thrane στον Caravaggio και τον Dreyer. Η άψογα οργανωμένη φωτογραφία της τσιγγάνας μητέρας με το μωρό της στο Μεσολόγγι είναι εξαιρετικά κομψή, η νέα όμως γυναίκα είναι μάλλον απίθανο να κρύβει μέσα της τις "απόκρυφες, αδιανόητες σκέψεις" που της αποδίδει ο Μαραγκόπουλος. Ούτε και χρειάζονται? αρκεί το ότι ο Δήμου απαθανάτισε την αρμονική και άδολη γραμμή που σχηματίζουν το σκυμμένο κεφάλι και το λυγισμένο χέρι της.

Τα πνευματικά δικαιώματα του κειμένου αυτού ανήκουν στον συγγραφέα. Απαγορεύονται η άνευ αδείας αναλογική ή ψηφιακή αναπαραγωγή και η οπoιασδήποτε μορφής αναδημοσίευση. Επιτρέπεται εντούτοις η εκτύπωση ενός μόνον αντιγράφου για σκοπούς έρευνας και μελέτης.