Yannis Stathatos: Ta fotografika prosopeia tou poiti

Γιάννης Σταθάτος
ΤΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΕΙΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

«Η εξωτερική όψη του ανθρώπου», έγραφε ο Σοπενχάουερ για το καινούργιο τότε μέσον της φωτογραφίας, «αντικατοπτρίζει πιθανότατα την εσωτερική του φύση, όπως το πρόσωπο εκφράζει και αποκαλύπτει τον ανθρώπινο χαρακτήρα». Αν και ο ισχυρισμός αυτός είναι συζητήσιμος, δεν παύουμε να κρίνουμε τους ανθρώπους σε μεγάλο βαθμό από το παρουσιαστικό τους, δηλαδή τις περισσότερες φορές από τη φωτογραφία τους. Τα φωτογραφικά όμως πορτραίτα είναι απόρροια της συνεργασίας φωτογράφου, φωτογραφιζόμενου και παρατηρητή, ενώ τον αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του δημοσίου αυτού προσωπείου παίζει, πιο συχνά ίσως απ' ότι υποπτευόμαστε, ο ίδιος ο φωτογραφιζόμενος.
    Είναι βέβαιο, λόγου χάριν, πως ο Καβάφης είχε πλήρη επίγνωση της βοήθειας που μπορούσε να προσφέρει η φωτογραφία στην προώθηση του ποιητικού του έργου. Από το 1896 μέχρι το 1903 παρήγγειλε μια σειρά επίσημα πορτραίτα στο φωτογραφείο Fettel & Bernard της Aλεξανδρείας που ελάχιστα διαφέρουν μεταξύ τους: πάντα αγέλαστος, με μεγάλα εκφραστικά μάτια, ντυμένος και χτενισμένος στη τρίχα. Μόνο η γραβάτα φαίνεται να αλλάζει με τα χρόνια, από μαύρη σε λευκή και από φαρδιά σε στενή. Συχνά οι φωτογραφίες αυτές συνοδεύουν ποιήματα ή σύντομα κείμενα για τον Καβάφη σε εκδόσεις όπως το Εθνικό Ημερολόγιο του Σκόκου ή το Αιγυπτιακό Νυμφαία. Ο ποιητής αργότερα έδειξε ιδιαίτερη προτίμηση για μια άλλη, λίγο μεταγενέστερη, που τον παρουσίαζε χωρίς μουστάκι, και η οποία αναδημοσιεύτηκε πολλές φορές. Σύμφωνα με τη Λένα Σαββίδη, όταν το 1917 ο διευθυντής του περιοδικού Γράμματα διαμαρτυρήθηκε πως η φωτογραφία δεν ανταποκρινόταν πια στην πραγματικότητα, ο ποιητής ζήτησε να δημοσιευθεί με την ένδειξη «Ο Καβάφης προ χρόνων».
    Kαθώς πληθαίνουν οι απεικονίσεις των, τα χαρακτηριστικά των προσωπικοτήτων του δημοσίου βίου συχνά αρχίζουν να απολιθώνονται. Στα φωτογραφικά του πορτραίτα, ο Κωστής Παλαμάς μοιάζει όλο και περισσότερο με την ίδια του την προτομή. Καθισμένος στην ψάθινη πολυθρόνα σαν σε θρόνο, με το ιερατικό μπαστούνι ανά χείρας, ή όρθιος, αγναντεύοντας τη λιμνοθάλασσα του Mεσολογγίου, φαίνεται αυστηρός και αλύγιστος? αν κάποτε χαμογελάει, το κρύβει το πυκνό μουστάκι του. Εξαίρεση αποτελεί η συγκινητική εκείνη φωτογραφία που τον δείχνει σε προχωρημένη ηλικία, καθισμένο στο σκοτεινό γραφείο, μισοκρυμμένο πίσω από μια στοίβα βιβλίων, με τις ζάρες του κάτασπρου πουκάμισου σαν αντίστιξη στις ρυτίδες του προσώπου και του μεγάλου του χεριού.
    Αν οι φωτογραφίες του Παλαμά συχνά θυμίζουν εμβληματική μορφή μαρμαρωμένου εθνικού ποιητή, αυτές του Νίκου Εγγονόπουλου συμμορφώνονται στον κανόνα που ήθελε οι υπερρεαλιστές να εμφανίζονται όσο γίνεται πιο αστοί (ο Νταλί αποτελεί τη θλιβερή εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα). Eίναι αμφίβολο εάν ο απληροφόρητος παρατηρητής θα διέκρινε στις φωτογραφίες του τα χαρακτηριστικά ενός ποιητή ή ζωγράφου, ούτε καν ενός διανοούμενου, κατηγορία την οποία εξ άλλου ο Εγγονόπουλος περιφρονούσε. Φαίνεται προσγειωμένος και αποφασιστικός, λιμενάρχης ίσως σε κάποιο μεγάλο λιμάνι. «Να ένας άνθρωπος», θα έλεγε κανείς μπροστά στη φωτογραφία του, «με τετράγωνο μυαλό, αμέτοχος σε κάθε είδους ονειροφαντασίες». Και ο ποιητής θα γέλαγε, ικανοποιημένος.
    Μερικοί άνθρωποι ντύνονται το παρουσιαστικό τους λίγο μετά την εφηβεία και το διατηρούν εφ' όρου ζωής, σαν καλό προπολεμικό κοστούμι που προσαρμόζεται στα μέτρα και τα χρόνια τους, ανοίγει λίγο εδώ, μπαλώνεται εκεί, αλλά πάντα αντέχει. Έχω μπροστά μου τρεις φωτογραφίες του Τάκη Σινόπουλου που καλύπτουν ακριβώς σαράντα χρόνια. Στην πρώτη, παρ' όλο την κακή της κατάσταση, ξεχωρίζει αμέσως ο εικοσιτετραετής λοχίας του Υγειονομικού. Στη δεύτερη, τραβηγμένη το 1976 στο Hyde Park κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Μήνα Λονδίνου, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος φωτογράφισε τον ποιητή από πολύ κοντά, το κεφάλι ζωσμένο με γυμνά, απειλητικά κλαριά. Την τρίτη και τελευταία την τράβηξα στο γραφείο του στις αρχές του 1981, λίγους μήνες πριν πεθάνει. Στα σαράντα αυτά χρόνια δεν άλλαξε πολύ. Eπαναλαμβάνεται επίμονα ένα βαρύ κεφάλι Mοραΐτικο, πίσω από το οποίο μαντεύουμε έναν άνθρωπο ντόμπρο, ισχυρογνώμονα, κακό εχθρό και πιστό φίλο, που θα του εμπιστευόμασταν άφοβα τη ζωή μας ή την τιμή μας. Aυτή τη φορά τουλάχιστον, οι φωτογραφίες είχαν αντικατοπτρίσει σωστά τον χαρακτήρα του ανθρώπου.

Τα πνευματικά δικαιώματα του κειμένου αυτού ανήκουν στον συγγραφέα. Απαγορεύονται η άνευ αδείας αναλογική ή ψηφιακή αναπαραγωγή και η οπoιασδήποτε μορφής αναδημοσίευση. Επιτρέπεται εντούτοις η εκτύπωση ενός μόνον αντιγράφου για σκοπούς έρευνας και μελέτης.